آیا انسان مؤمن همیشه باید دیگران و خواسته‌ هایشان را بر خود ترجیح دهد؟ آیا ایثار به معنای چشم‌ پوشی از نیازهای شخصی و نادیده گرفتن حقوق خود است؟ مرز میان از خود گذشتگی و خود فراموشی کجاست؟ تا چه اندازه می‌توان برای دیگران فداکاری کرد، بی‌آنکه آرامش، سلامت و مسئولیت‌ های فردی و خانوادگی خود را نادیده گرفت؟ آیا ایثار تنها در شرایط برخورداری و فراوانی معنا پیدا می‌کند یا انسان در تنگدستی نیز می‌تواند اهل ایثار باشد؟

ایثار و از خود گذشتگی از ارزشمندترین فضایل اخلاقی در آموزه‌های اسلامی است؛ اما این فضیلت به معنای نادیده گرفتن کامل خود یا پایمال کردن حقوق طبیعی خویش و خانواده نیست. قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) با ترسیم مرزهای اخلاقی و دینی، تصویری متعادل از ایثار ارائه می‌کنند؛ الگویی که در سیره حضرت فاطمه زهرا (س) جلوه‌ای برجسته دارد.

در این مقاله از راسخون، به بررسی مفهوم ایثار و تفاوت آن با خود فراموشی بر اساس قرآن و روایات می‌پردازیم و با نگاهی به سیره حضرت زهرا (س)، می‌کوشیم مرز میان فداکاری ارزشمند و نادیده گرفتن حقوق و نیازهای خود را روشن کنند.

 

تعریف ایثار و مصادیق آن

ایثار مفهومی قرآنی است، ایثار به معنی از خود گذشتگی و مقدم داشتن و برگزیدن دیگران بر خود است، چرا که فرد دوست دارد دیگران در نعمت باشند، هرچند خودش در محرومیت به سر ببرد و حتی حاضر است آنچه را دارد در اختیار دیگران بگذارد و از منافع خود چشم بپوشد و انگیزه اش خشنودی خدا و پرورش فضائل انسانی است که این حالت را «ایثار» می گویند. ایثار مصادیق متعددی دارد؛ گاهی ایثار در بخشیدن مال معنا پیدا می کند، به این معنا که فرد با وجود این که در سختی می افتد، از راحتی خود می گذرد و مشکل دیگری را حل می کند. ایثار علمی، ایثار حیثیتی و آبرویی و ایثار در نیاز معنوی مصادیق دیگری از ایثار است.
 

تفاوت ایثار با خود فراموشی

 

خود فراموشی از دیدگاه قرآن

خود فراموشی: اصطلاحی است قرآنی، که گاه سخن از غفلت انسان از خود می باشد و گاه سخن از نسیان انسان از خود می باشد. براساس آموزه های دینی ارتباط تنگاتنگی میان خود فراموشی و خدا فراموشی وجود دارد؛

«وَلَا تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ  أُولَئِکَ هُمُ الْفَاسِقُونَ
 
و مانند کسانی مباشید که خدا را فراموش کردند، پس خدا هم آنان را دچار خودفراموشی کرد؛ اینان همان فاسقانند»(آیه 19 حشر)

از دیگر عوامل خود فراموشی می توان به عدم تعقل و خرد ورزی اشاره کرد؛ زیرا انسان خرد ورز و آگاه با بهره گیری از عقل هدف دارد و می تواند با کارهای نیک به آن اهداف دست یابد.


خود فراموشی از دیدگاه روانشناسی

در روانشناسی خود فراموشی باعث می شود فرد نیازها، احساسات و خواسته های خود را بطور افراطی نادیده بگیرد و خود را قربانی دیگران کند. در این الگو کمک کردن از روی انتخاب آگاهانه و آزاد نیست بلکه از روی احساس اجبار درونی و ترس از گناه می باشد. حالت بی قراری درونی ، دلتنگی و اضطراب مزمن است که ریشه در فراموشی نیازهای خود حقیقی دارد.
 

معرفی طرحواره ایثار

همه ما در زندگی خود گاهی نیاز های دیگران را بر نیاز های خودمان ترجیح می دهیم، و به جای حل مشکلات خود به برطرف کردن مشکلات و خواسته های دیگران می پردازیم. افرادی که طرحواره ایثار دارند این ارجحیت دادن را به مقدار بیش از حد لازم انجام می دهند و در واقع نیازهای خود را نادیده می گیرند. این افراد اغلب مجبورند خود و خواسته های خود را سرکوب کنند تا بتوانند دیگران را راضی نگه دارند. طرحواره از خود گذشتگی، تله ایثار افراطی، طرحواره فداکاری بیش از حد و تله ایثار نام های دیگر طرحواره ایثار است.

افرادی که دچار این طرحواره هستند احساس می کنند هیچ کس آنها را درک نمی کنند، که این موضوع باعث پوچی در این افراد می شود .


تفاوت فداکاری با طرحواره ایثار

اگر فداکاری یک ویژگی مثبت است؛ پس چرا این طرحواره که بر پایه ایثار و فداکاری است را مخرب می دانیم؟! شخص فداکار اجباری برای ایثار کردن نمی بیند. خودش انتخاب کرده است که از خود گذشتگی کند. شخصی که ایثار می کند اگر به هر دلیلی نتواند به کار خود ادامه دهد عذاب وجدان نمی گیرد، اما کسی که دچار طرحواره ایثار هست اگر نتواند فداکاری کند احساس گناه را تجربه می کند، همچنین به رفتار دیگران و به قدردانی آنها حساس است.احساس قربانی بودن و فرسودگی عاطفی دارد. فرد دارای طرحواره کمک هایش را نه از سر انتخاب آزادانه، بلکه از سر اجبار درونی انجام می دهد و در نهایت ، احساس می کند مورد سوء استفاده قرار گرفته شده است.

 
آیات مربوط به ایثاردر قرآن


بررسی آیه 9 سوره حشر

مهم ترین آیه ایثار که به صراحت از آن یاد شده، درباره میزبانی انصار از مهاجران پس از مهاجرت به مدینه است.« والَّذینَ تَبَوَّءُوا الدّارَ والایمانَ مِن قَبلِهِم یُحِبّونَ مَن هاجَرَ اِلَیهِم ولا یَجِدونَ فی صُدورِهِم حاجَةً مِمّا اوتوا و یُؤثِرونَ عَلی اَنفُسِهِم ولَو کانَ بِهِم خَصاصَةٌ» و [برای] کسانی [از انصار است] که پیش از مهاجران در سرای هجرت و ایمان [یعنی مدینه] جای گرفتند، [و] کسانی را که به سوی آنان هجرت کرده اند دوست دارند، و در سینه های خود نیاز و چشم داشتی به آنچه به مهاجران داده شده است نمی یابند، و آنان را بر خود ترجیح می دهند، گرچه خودشان نیاز شدیدی )به مال و متاع) داشته باشند. و کسانی را که از بخل و حرصشان بازداشته اند، اینان همان رستگارانند .


 لیله المبیت ، ایثار جان

غزالی با اختصاص فصلی به «ایثار» در دایره المعارف اخلاقی خویش از آن به عنوان برترین مرتبه جود  یاد می کند. او از ماجرای لیله المبیت(وَ مِنَ النَّاسِ مَن یشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّـهِ وَ اللَّـهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ  و از میان مردم کسی است که جان خود را برای طلب خشنودی خدا می‌فروشد، و خدا نسبت به [این] بندگان مهربان است.)(ایه 207 بقره)به عنوان نمونه ای از ایثار در زندگی امیرالمومنین یاد می کند.


الگوی ایثار در زندگی حضرت زهرا(س )


تعریف الگو و معرفی نمونه های بارز آن

در روانشناسی اجتماعی از الگوسازی  به عنوان همانند سازی یاد می شود که در آن نمونه ای از رفتار و کردار مطلوب به صورت عملی در معرض دید دیگران قرار می گیرد تا به عنوان الگوی مناسب و پسندیده از آن پیروی شود . هدایت و تکامل برای انسان از طریق الگوهایی است که به اوج کمال رسیده اند . نمونه بارز این الگوهای هدایتگر، پیامبران و اولیای الهی هستند، و در این میان حضرت زهرا (س) به عنوان الگو و شاخص و مصداق بارز عمل به مفاهیم قرآنی برای جامعه مومنین و مومنات مطرح هستند. در ادامه به آیاتی می پردازیم که به ایثار اهل بیت و به ویژه حضرت زهرا (س) پرداخته شده است.


بررسی آیه 92 آل عمران

در منابع عرفانی از آیاتی نظیر «لَن ‌تَنالوا البِرَّ حَتّی تُنفِقوا مِمّا تُحِبّونَ» هرگز به نیکی دست نخواهید یافت مگر آن که از آن چه دوست دارید انفاق کنید. به عنوان نمونه ای از انفاق نام برده می شود.»

(آیه 92 آل عمران) آیه «تنفقوا مما تحبون » در شأن حضرت زهرا(س) می باشد که در شب عروسی خود با بخشیدن پیراهن عروسی خود به بینوا فرمان قرآن را عملی ساخت. فرشته وحی بر پیامبر(ص) نازل شد و از طرف خدا بر پیامبر(ص) سلام رساند و از بهشت برای فاطمه (س) لباس و دُرهایی برای چشم روشنی هدیه می آورد.

انسان برای رسیدن به مقام نیکوکاری باید از آنچه دوست دارد در راه خدا انفاق کند، نه اینکه همواره بهترین ها را برای خود برداریم و سهم نیازمندان را از داشته های کم ارزش تر قرار دهیم.


آیات سوره انسان و ماجرای انفاق

سوره «هل أتی» فقط بخشیدن چند قرص نان نیست، روایت تربیت اجتماعی و معنوی است که از خانه فاطمه (س) آغاز شده و تا امروز تاریخ ادامه یافته، لحظاتی که نه تنها رخداد اخلاقی را روایت می کند بلکه معادله زندگی را برای همیشه به نسل ها هدیه داده اند. ماجرای« سوره هل أتی» که در تفاسیر شیعه و سنی همچون تفسیر طبری، الدّر المنثور سیوطی، مجمع البیان و تفسیر قمی نقل شده یکی از همین لحظات است؛ لحظه ای که حضرت زهرا(س) در مرکز آن می درخشد و دارای سه پیام بنیادین می باشد : ایثار در اوج نیاز، پیوند عبادت با مسئولیت اجتماعی و حضور فعال و کنشگری یک زن در متن جامعه دینی.
 

داستان نزول سوره هل أتی

امام حسن (ع) و امام حسین(ع) بیمار شدند، پیامبر با اصحاب برای عیادت به منزل امیرالمومنین(ع) می آیند و به نیت سلامتی حسنین(ع) پیشنهاد نذر می دهند، علی (ع)، فاطمه(س) و فضه خادمه حضرت نذر می کنند به شکرانه سلامتی حسنین(ع) سه روز روزه بگیرند، امام حسن و امام حسین(ع) نیز با اعضای خانواده همراهی می کنند.

 زمان ادای نذر فرا می رسد، تمام اعضای خانواده روزه می گیرند و حضرت زهرا (س) برای افطار نان جو می پزند. موقع افطار فقیری به در خانه می آید و تقاضای غذا می کند حضرات معصومین(ع) و فضه سهم نان خود را به فقیر می دهند و با آب افطار می کنند.

 روز دوم زمان افطار فرا می رسد و یتیمی در خانه حضرت زهرا (س) را می زند و تقاضای غذا می کند، حضرت زهرا(س) و خانواده سهم نان خویش را به یتیم می بخشند و با آب افطار می کنند. روز سوم موقع افطار اسیری در خانه حضرت را می زند و سهم نان خانواده روزی اسیر می شود و اهل خانواده فقط با آب افطار می کنند.

حضرت امیرالمومنین (ع) به همراه حسنین(ع) به مسجد نزد پیامبر (ص) می روند و پیامبر (ص) با دیدن نوه های دلبندش ماجرا را پرسیدند و به خانه فاطمه (س) آمدند حضرت زهرا(س) در محراب مشغول عبادت بودند با چشمانی گود رفته و صورتی رنگ پریده، پیامبر بسیار متاثر شدند دست به دعا برداشتند و برای خانواده اش درخواست طعام کردند، در این هنگام سوره هل أتی یا انسان در شان خانواده امیر المومنین(ع) نازل شد و جبرئیلی طعامی بهشتی برای آنها آوردند که تا هفت شبانه روز از آن طعام تناول می کردند.

 

آیات مربوط به انفاق در سوره انسان

«یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَیَخَافُونَ یَوْمًا کَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیرًا

همواره نذرشان را وفا می کنند، و از روزی که آسیب و گزندش گسترده است، می ترسند»(آیه 7 انسان)
 
«وَیُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْکِینًا وَیَتِیمًا وَأَسِیرًا

و غذا را در عین دوست داشتنش، به مسکین و یتیم و اسیر انفاق می کنند»(آیه 8 انسان)

«إنَّمَا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزَاءً وَلَا شُکُورًا

ما شما را فقط برای خشنودی خدا اطعام می کنیم و انتظار هیچ پاداش و سپاسی را از شما نداریم»(آیه 9 انسان)

 

پیام آیات سوره انسان

در این قسمت فقط به عنوان ایثار در اوج نیاز می پردازیم چون ربط موضوعی با عنوان مقاله دارد و دو عنوان دیگر «پیوند عبادت با مسئولیت اجتماعی و حضور فعال و کنشگری یک زن در متن جامعه دینی.» مطالعه اش را بر عهده خواننده می گذاریم.

 

ایثار در اوج نیاز:

«وَیُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ....» قرآن این حقیقت را بازگو می کند که این خانواده در حالی غذایشان را می دهند که خود دوست دارند، و الگو عملی برای افرادی شدند که حتی در سختی هم سهمی برای دیگران قائل هستند؛ اخلاقی که جامعه امروز ما به آن تشنه است.


ایثار فاطمی در روایات

امام حسین (ع) از برادر خود روایت می کند که شب جمعه ای مادرم در محراب عبادت پیوسته در حال رکوع و سجود بود تا صبح طلوع کرد، من شنیدم که وی برای زنان و مردان با ایمان دعا می کرد و هرگز برای خویش دعایی نکرد. ایشان در مسائل عبادی مانند دعا کردن نیز دیگران را بر خویش ترجیح می دادند. این همان معنای ایثار است که در فرهنگ دینی و قرآنی بسیار سفارش شده است.
 

تفاوت بین ایثار فاطمی و ایثار افراطی

 ایثار فاطمی یعنی مقدم داشتن نیاز دیگران بر خواسته های شخصی در مسیر رضایت خداوند و جلب محبت دیگران با حفظ کرامت آنان با داشتن حد و مرز و تشخیص اولویت ها که نتیجه اش رشد معنوی و احساس رضایت می باشد. اما ایثار افراطی یعنی نادیده گرفتن کامل نیازها، حقوق و کرامت خود به بهای برآورده کردن خواسته دیگران که نگرانی طرد شدن از دیگران، احساس نارضایتی و وابستگی ناسالم را به همراه دارد.

در الگوی فاطمی ایثار، حضرت آگاهانه و به قصد جلب رضایت خداوند با مقدم داشتن نیاز نیازمندان بر خواسته های شخصی خویش برای ایثار پیش قدم می شوند. در سیره عملی حضرت زهرا (س) ایثار به معنی محروم کردن دائمی خود و یا نادیده گرفتن سلامت و حقوق طبیعی خویش نیست. بلکه گذشتن از خود و خود خواهی برای رضایت خداست ویک انتخاب خدا محور هست؛ اما ایثار افراطی گذشتن از حق و کرامت خود برای راضی نگه داشتن دیگران است، که همیشه احساس گناه و نارضایتی ازخود و دیگران را به دنبال دارد.
آیا ایثار به معنی نادیده گرفتن خود است؟


ایثار، یک ویژگی مثبت انسانی است که در آن فرد از روی عشق، همدلی و انتخاب آگاهانه به دیگران کمک می کند. در فداکاری سالم فرد توانایی نه گفتن را دارد، مرزهای شخصی خود را حفظ می کند و ازکمک کردن احساس رضایت درونی می کند، نه اجبار و پشیمانی. هدفش جلب خشنودی خدا و پرورش فضائل اخلاقی و انسانی و تثبیت این صفات در شخصیت و وجود فرد می باشد و هیچ اجباری برای بخشش وجود ندارد.

 در جامعه اسلامی با داشتن الگوهای مناسب و انگیزه های لازم و وجود آیات قرآنی می توان در سیره عملی حضرت زهرا بیشتر تعمق کرد و اهمیت ایثار خانواده فاطمی را که در ایات 8و9 سوره انسان آمده به راحتی درک کرد و لزوم این حرکت ایثار گرانه را در آن شرایط سخت اقتصادی فهمید.
 

نتیجه گیری:

حضرت زهرا (س) به عنوان یکی از برجسته ترین الگوهای ایثار در فرهنگ اسلامی هستند و سیره عملی ایشان نمونه بارزی از عمل به آموزه های قرآنی و روایی است. بررسی آیات و روایات نشان می دهد که ایثار با خود فراموشی و نادیده گرفتن حقوق و نیازهای مشروع خود تفاوت دارد.ایثار حقیقی، سبب تقویت روابط عاطفی میان مومنان می شود.

تفاوت « ایثار با خود فراموشی»این است که ایثار از دریچه مفاهیم قرآنی و روایی نادیده گرفتن ارزش و کرامت انسانی نیست، بلکه گذشت آگاهانه از برخی خواسته های شخصی برای جلب رضایت خدا و محبت به بندگان خداست و در این مسیر بهترین الگو برای شناخت معنای حقیقی ایثار و تشخیص خود نادیده انگاری سیره عملی حضرت زهرا (س) می باشد.

  

منابع:

 
مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، جلد 23
مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، جلد 25